ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਦੀ ਰਾਤ

ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੋਂ ਰਸਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਨਗਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਸਕਦੀ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੌ ਸਿੰਘ ਸਨ।

For many months, no food had come into Sri Anandpur Sahib. Armies sat around the city on every side, and nothing could get through. Inside the fort of Sri Anandgarh Sahib were Guru Gobind Singh Ji, Mata Gujri Ji, the four Sahibzade and a few hundred Sikhs.

ਲੰਗਰ ਦੀ ਰਸਦ ਘਟਦੀ ਗਈ, ਹੋਰ ਘਟਦੀ ਗਈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਮਿਲਦੀ। ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹੁਣ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ।

The langar ran low, and then lower still, until each Sikh had just one fistful of chickpeas a day. It was very hard, and some of the Sikhs began to feel they could not hold on much longer.

ਫਿਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਆਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਰਾਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਕਰਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਖਾ ਕੇ ਇਹੋ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ।

Then a letter came in the emperor's name, sent with a Quran. It promised that if Guru Ji left Sri Anandpur Sahib, no one would be harmed. The hill chiefs made the same promise, and swore by what they held most sacred.

ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਇਕਰਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਰ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਗਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੰਨ ਗਏ।

Guru Ji knew these promises could not be trusted, and He wanted to wait a little longer. But the Sikhs went to Mata Gujri Ji, and she asked Guru Ji to leave. So Guru Ji agreed.

ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ। ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣਗੇ, ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇਗਾ।

Some of the Sikhs said Guru Ji and His family should go on ahead, to be safe. Guru Ji said no. He would not go and leave His Sikhs alone. Everyone would leave together, and no one would stop along the way.

ਪੋਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਾਤ ਚੁਣੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਠੰਢ ਏਨੀ ਕਹਿਰ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਬੈਠੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਘੱਟ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਵਹੀਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਤੁਰਿਆ: ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਢਾਲ ਬਣੇ ਸਿੰਘ।

They chose a night in the month of Poh when the cold was so bitter that the armies outside were not likely to be awake. The gates opened, and the whole caravan, the vaheer, slipped quietly out into the dark: Guru Ji, Mata Gujri Ji, Baba Ajit Singh Ji, Baba Jujhar Singh Ji, Baba Zorawar Singh Ji, Baba Fateh Singh Ji, and the Sikhs all around them like a shield.

ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੰਘ ਕੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਾ ਕੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਇਕਰਾਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਹੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਪਈਆਂ।

They went without a sound, past Kiratpur Sahib, towards the Sarsa river. But someone saw them and ran to tell the armies. The promises were broken, and the armies came after them.

ਅੱਗੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਤੋਂ ਸਿਆਲ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਬਰਫ਼ ਵਰਗਾ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਸ਼ੂਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Ahead, the Sarsa was in flood. Winter rain was falling, and the river rushed past, loud and ice-cold. Behind them, the armies were coming closer.

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਡਟ ਕੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਕੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਣ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਡਟੇ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਉਹ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡਟਣ ਸਦਕਾ ਸੰਗਤ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸਕੀ।

Guru Ji gave His orders. Brave jathas of Sikhs would stand firm and hold the armies back while the others crossed. Bhai Uday Singh Ji held one place. Bhai Jiwan Singh Ji held another. Years before, when his name was Bhai Jaita Ji, he was the one who carried Guru Tegh Bahadur Ji's Sees all the way from Delhi to Anandpur. When he took Amrit, he became Bhai Jiwan Singh Ji. Because they stood firm, the sangat could step into the river.

ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। ਵਹਾਅ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਏਨਾ ਠੰਢਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰੀਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹੇ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਦਮ ਕਰਕੇ।

The crossing was very hard. The current was strong, and the water was so cold that it made the body numb. But the Sikhs kept going, one step and then the next.

ਸਰਸਾ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਰਾਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਨਾਲ ਰੋਪੜ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਅਣਮੁੱਲਾ ਸਾਹਿਤ ਉਸ ਰਾਤ ਸਰਸਾ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

On the far side of the Sarsa, the paths divided. Mata Gujri Ji went one way with Baba Zorawar Singh Ji and Baba Fateh Singh Ji. Guru Ji, with Baba Ajit Singh Ji, Baba Jujhar Singh Ji and a jatha of Sikhs, went on towards Ropar. Many precious writings by the poets of Guru Ji's darbar were lost to the river that night.

ਉਹ ਇੱਕ ਲੰਮੀ, ਠੰਢੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਸ਼ੂਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਠੰਢ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਸਵੇਰ ਵੱਲ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ।

It was a long, cold, dark night, and the river was loud. But through the cold and the dark, they kept going, on towards the morning.